FFE ABANTU BA UGANDA
NGA TUJJUKIRA ebyafaayo byaffe ebibaddemu obutabanguko mu by’obufuzi ne mu Ssemateeka;
NGA TUKKIRIZA entalo zaffe ez’okulwanyisa obwannakyemalira, okunyigirizibwa n’okunyunyunzibwa;
NGA TWEWAADDEYO okuzimba ebiseera eby’omu maaso ebirungi nga tuteekawo enkola y’ebyenfuna, embeera z’abantu n’ebyobufuzi nga tuyita mu Ssemateeka w’eggwanga ow’abantu era agumira ebbanga, asinziira ku misingi gy’obumu, emirembe, obwenkanya, demokulasiya, eddembe, obwenkanya mu bantu n’enkulaakulana;
NGA TUKOZESA eddembe lyaffe ery’obwannannyini eritayinza kutuggyibwako ery’okusalawo engeri eggwanga lyaffe gye lifugibwamu, era nga twetabye mu bujjuvu mu kukola Ssemateeka.
Tuyimiridde we baayimirira Abannayuganda mu 1995, omwaka mwe beewa Ssemateeka. Ennyanjula yaayo etandika n’ekikolwa eky’okujjukira n’okumalirira. Enyumya nti abantu ba Uganda baali bayise mu kuswazibwa kw’eggwanga, okubonaabona n’ennaku. Ewandiika olutalo oluwanvu olw’okulwanyisa amaanyi g’obwannakyemalira, okunyunyunzibwa n’okunyigirizibwa. Oluvannyuma, mu kimu ku birangiriro ebisinga okukankanya mu byafaayo bya Ssemateeka mu Afirika, esalawo nti abantu ba Uganda abeefuga bajja kuzimba ebiseera eby’omu maaso ebirungi nga bateekawo enkola y’ebyenfuna n’ebyobufuzi etaliimu kunyigiriza wadde okunyunyunza. Esalawo nti obuyinza bwa bantu, era nti okugezaako kwonna okububaggyako kumenya mateeka. Esalawo nti eggwanga terijja kuzimbibwa ku maanyi g’omuntu omu, wabula ku kwagala kwa demokulasiya okw’Abannayuganda bonna.
Ennyanjula eno tebaagiwandiika bagenyi. Gavumenti eyalabirira okugiwandiika yali National Resistance Movement, ng’ekulemberwa Yoweri Museveni. Omusajja eyateeka omukono ku kiwandiiko kino ne kifuuka etteeka ye musajja y’omu, emyaka amakumi abiri mu mukaaga emabega, eyawandiika ng’asiima abaduumizi ba FRELIMO abaasula ku bitanda bye bimu n’abalwanyi baabwe, abaalya emmere y’emu, era abaagaana ebirabo by’ekiti ky’abagagga ebiweebwa abaserikale abakulu.
Ye musajja y’omu eyali omuyizi ku Yunivasite y’e Dar es Salaam mu 1971, eyawandiika ekiwandiiko ky’okunoonyereza ekyekenneenya engeri Fanon gy’annyonnyolamu ebibiina by’okununula gye bilemererwa; engeri omukulembeze w’eggwanga gy’akuŋŋaanya obuyinza, engeri ekibiina gye kifuuka ekikozesebwa okuketta abantu, n’engeri enkyukakyuka gy’ewambibwa ebyagala by’ekiti kye kimu kye yagamba nti egenda kumaamula. Yatuuma emitego amannya, yannyonnyola obunnya mu bigambo bye ye, oluvannyuma n’agwa mu buli gumu ku gwo.
Ekiwandiiko ekyo kyekenneenya ensonga nti effujjo ly’enkyukakyuka si kikozesebwa kya magye kyokka, wabula kikwata ne ku birowoozo n’embeera z’abantu: nti ng’ayita mu lutalo olw’emmundu olutegekeddwa era olulina ekigendererwa, omuntu eyafugibwa amatwale yeggyako okwewulira nga wa wansi okwamuteekebwamu enkola y’obufuzi bw’amatwale, n’avaayo ku ludda olulala ng’omuntu Fanon gw’ayita omuntu omuggya. Museveni ensonga eno yagitwala e Mozambique, gye yalabira FRELIMO ng’egiteeka mu nkola. Eyali omuweereza w’awaka yali afuuse omuduumizi w’amagye. Ow’enkomerero yali afuuse ow’olubereberye. Yakomawo nga mukakafu: ebirowoozo bino, bwe yawandiika, byali bikakasiddwa obumanyirivu.
Obukakafu obwo bukulu olw’ekyo kye yabukozesa. Yazimba ekibiina, yalwana olutalo lw’omu nsiko; mu 1986 yayimirira ku madaala ga Palamenti n’alangirira, mu bigambo ebyali bifaanana ennyo ebya Fanon, nti ekyali kituukiddwako tekyali kukyusa bakuumi bukyusa wabula enkyukakyuka ey’omusingi. Yeetwalira ekitiibwa ky’enkyukakyuka. Yasaba Uganda ekkirize nti ekyali kibaddewo kwali kununulibwa.
Ennyingo 3 eya Ssemateeka gwe yateekako omukono terimu kubuusabuusa. Erangirira nti okugezaako kwonna okumaamula enkola ya Ssemateeka kumenya mateeka, era nti buvunaanyizibwa bwa buli munnansi wa Uganda okulwanyisa okugezaako ng’okwo. Si ddembe; buvunaanyizibwa. Mu bigambo ebirala, Ssemateeka tekikkiriza bukkiriza kuziyiza, wabula kikyetaagisa. Mu lulimi lw’amateeka, kuyita kubuuza abali mu buyinza kye bakoze.
Kino kye tusinziirako. Tuli mulembe ogusikidde ekituli wakati w’ebyasuubizibwa n’ebyatuukirizibwa, era Ennyingo 3 ye musingi gwa Ssemateeka kwe tuyimiridde okutuuma ekituli ekyo erinnya. Mu kino, tukola ekyo ky’etwetaagisa: tubuuza obuyinza kye bukoze. Tusoma Fanon by’agamba ddala nti okununulibwa kwetaaga, bye kuleeta, kye kitayinza kuba, era emyaka amakumi ana egiyise egya Uganda tugipima ku kipimo ekyo. Tubuuza oba omusajja eyategeera endowooza eno alina ky’atuukirizza ku by’eyogerako.
Tumuyita okwennyonnyolako mu maaso g’omulamuzi ow’endowooza ye ye.
Kubanga bategeerwa olw’ebibala byabwe, era ebibala biri mu maaso gaffe. Ka tubitunuulire mu bwerufu.
Okusoma Fanon ku nsi ey’amatwale kukuleetera okwekanga ng’otegedde: si nga byafaayo, wabula ng’ennyinnyonnyola y’ebiriwo kati. Fanon atandika ekitabo kye The Wretched of the Earth n’ekifaananyi ky’ensi eyawuddwamu ebitundu bibiri. Ensi ey’amatwale, bw’awandiika, nsi ya Manichaean, eyawuddwamu ebirungi n’ebibi. Eyawuddwamu ebisenge; ekibuga ky’omusenze kibuga ekirya ne kikkuta, ekibuga ekiteredde, so ng’ekibuga ky’omuzaaliranwa kibuga eky’enjala, ekibuga ky’abaddugavu n’Abawarabu abavvoolebwa, abeekunyaze era abatya, ekibuga ekifukamidde.
Kaakano vuga oyite mu Uganda.
Vuga okuva e Kololo okutuuka e Kamwokya. Okuva e Senior Quarters okutuuka e Konypaco. Okuva e Nkokonjeru okutuuka e Byafura. Ebbanga oluusi teriweza kilomita ntono, naye ebbanga mu buli ngeri endala; mu bukuumi bw’omubiri, mu mutindo gw’amazzi, ekkubo n’empewo, mu kubeera okumpi n’obuyinza n’obukuumi bwabwo, nsi nnamba yonna. E Kololo, ebitebe by’amawanga amalala biri emabega w’ebikomera by’ebimera ebisaliddwa obulungi, jenereeta ewuuma amasannyalaze bwe gavaako, era abakuumi basasulwa mu budde. E Kamwokya, emyala gyonoonese, nannyini nnyumba munnabyabufuzi, era omwana atambula mu luguudo mu kiseera ky’alina okuba mu ssomero. Kino si kya butanwa, si bwe butenkanya obwa bulijjo obusangibwa mu bibuga byonna. Eno ye ndagiriro ya Manichaean ey’obufuzi bw’amatwale ng’eddiddwamu, ekuumiddwa era erwanirirwa ensonga y’emu Fanon gye yatuuma: eno nkola ezimbiddwa era ekuumibwa effujjo.
Enkola y’amatwale tefuga lwa kukkirizibwa, tefuga lwa kusikiriza wadde olw’okukkiriza kw’abantu abamaze okumatizibwa mpolampola. Efuga olw’effujjo eriri awo kumpi; poliisi, amagye, ebikonge ku nguudo, ekkomera, okutiisatiisa. Ensi ey’amatwale nsi etaliimu basawo, baddukanya, bayinginiya wadde abasomesa, naye ky’erina mu bungi be baserikale n’abapoliisi. Ekitongole ekisooka eky’eggwanga ery’amatwale kye ky’okukaka. Ebirala byonna; amasomero, kkooti, amalwaliro, gaaliwo okufuga abaafugibwa, so si okubaweereza.
Ka tubeere ab’amazima ku Uganda kye ki. Ka tuleme kwekweka mabega w’olulimi lw’eggwanga erikyakula erikyanoonya amagulu gaalyo, oba mabega w’obuwanguzi bw’obutebenkevu bw’ebyenfuna, oba ensonga nti ebintu byali bibi okusinga edda. Ka tutunuulire enkola. Uganda leero ggwanga omulimu omukulu ogw’ebitongole by’eggwanga mu bulamu bw’Abannayuganda abasinga obungi si kubaweereza wabula okubaggyako, okubafuga, era bwe kiba kyetaagisa, okubanyigiriza. Uganda Revenue Authority weeri, Uganda Police Force weeri, Uganda People’s Defence Forces weeri. Ekitaliiwo, mu bitundu ebisinga obungi eby’eggwanga, mu ngeri yonna ey’amakulu, ye gavumenti ng’eyamba abantu okukulaakulana n’okubeera obulungi.
Kino Fanon ky’ategeeza bw’agamba nti ensi ey’amatwale nsi omuzaaliranwa mw’atwalibwa bulijjo okuba omusango. Omusango gw’okutwala ekifo omuntu alina obuyinza obusingako ky’ayinza okwagala, ogw’okwetegeka, ogw’okusaba. Ekibuga ky’omuzaaliranwa, Fanon bw’awandiika, nsi etaliimu bbanga; abantu baatuumiddwa ku bannaabwe, enguudo nfunda era tezirimu mpewo, era empewo ejjudde akawoowo k’enjala n’obutaba na mugaso. Omuzaaliranwa kino akimanyi; takimanyi ng’endowooza, wabula ng’enkola y’obulamu bwe obwa buli lunaku.
Ffe tukimanyi ng’enkola y’obulamu bwaffe obwa buli lunaku.
Obulungi bw’omulimu gwa Fanon kwe kuba nti tasigala ku mbeera z’omubiri ez’abaafugibwa; agenda mu maaso, mu munda mu birowoozo by’omuntu eyagambibwa okuva lwe yazaalibwa, n’ebikozesebwa byonna eby’ensi emwetoolodde, nti wa wansi, nti ali kumpi n’ensolo, era nti obuntu bwe bupimibwa ku ngeri gy’afaanana omufuzi w’amatwale. Fanon kino akiyita okwewulira nga wa wansi okw’abaafugibwa, ekikolebwa enkola yonna, ate ne kiragibwa ng’ekintu eky’obutonde.
Kino kireeta ki? Mu birala, kireeta enkolagana ey’enjawulo n’effujjo. Fanon annyonnyola omuzaaliranwa eyafugibwa ng’omuntu ali bulijjo mu kutya, ayala era eyeezinze. Amaanyi g’okujeema agatasobola kutuuka ku kigendererwa kyago ekituufu; omusenze, enkola, ensengeka, tegaggwaawo bugwi. Gakyuka ne gadda munda n’ebbali, ne gafulumira mu mazina, emikolo n’obulombolombo abanoonyereza b’amatwale bye baawandiika nga babinyooma ng’obujulizi bw’obuwangwa obw’edda, naye Fanon by’asoma ng’ekintu ekyetaagisa ennyo: okufulumya amaanyi kw’abantu abatalina walala we bagenda.
Omuzaaliranwa azina mu nkulungo. Mu nkulungo aba wa ddembe era awulira okusumululwa okw’essanyu okw’omubiri ogw’obudde bwonna ogukangavvulwa okutya kw’amatwale. Mu nkulungo, amadaala gasaanuuka; omuzaaliranwa anyoomebwa afuuka wa maanyi, n’ebinywa bye ebya bulijjo ebikozesebwa okusitula omugugu gw’omuntu omulala bikozesebwa okwolesa ekintu ekitalina lulimi lulala. Amazina si kwesanyusa, gwe mulyango ogufulumya ekkooyi ly’abantu abaagambibwa nti tebasobola kwogera.
Amazina gano tugamanyi. Ku nkomerero za wiiki e Bandali Rise ne Lugogo, tuzina okuva ku makya okutuusa ku makya. Tukka mu kizikiza kya kiraabu ne tuzina ng’obulamu bwaffe bwesigamye ku ekyo, era oboolyawo bwesigamye. Tuzina n’okwerekereza kw’abantu abalina okukikola, kubanga wiiki ebadde bw’ebadde, omubiri gwetaaga ebyo ebirowoozo bye bitasobola kuwa, era enkola by’etajja kuwa. Mu biseera bino, ffe muzaaliranwa wa Fanon ali mu nkulungo. Twolesa, n’obulamu bwaffe bwonna, eddembe lyokka eritannaba kukuumirwa bulungi poliisi. Era tetusaanidde kukikwatirwa nsonyi, tusaanidde kukitegeera nga bwe kiri: si bwonoonefu wabula ekkooyi ly’amatwale nga linoonya omulyango gwokka gwe lisobola okufuna.
Naye waliwo omulyango omulala, Fanon gw’annyonnyola mu bwerufu bwe bumu era n’entiisa esingako. Effujjo eritasobola kutuuka ku musenze teligenda mu mazina gokka, ligenda ku bannaffe. Fanon awandiika ku bumenyi bw’amateeka obweyongera ennyo mu nsi ez’amatwale si ng’okulemererwa kw’empisa kw’abaafugibwa, wabula ng’ekiva mu nkola eyaggalawo buli mulyango omulala. Eyafugibwa alumba eyafugibwa, ow’oluganda ne yeefuulira ow’oluganda, omufumbo ku munne. Omusajja atasobola kukwata ku nsibuko y’okubonaabona kwe akuzza ku musajja amuli ku mabbali, naye abonaabona, aggaliddwa era eyeezinze.
Kino nakyo tukimanyi. Ekibinja bwe kikuŋŋaana mu Uganda okukuba omusajja okutuusa lw’afa, omubbi, ateeberezebwa, omuntu agambibwa okumenya etteeka erimu, tuba tulaba ennyinnyonnyola ya Fanon ng’etambula. Tukiyita okwetwalira amateeka mu ngalo era tukunkumula emitwe, naye si bwenkanya, be baafugibwa nga bakozesa ku bannaabwe effujjo enkola lye yalemesa okukozesa waggulu. Omusajja akubibwa si mulabe, gwe mubiri oguli okumpi. Abakuba si bisolo, be bonoonefu b’ensi nga bafulumya ekibaddenga kikuŋŋaana okuva omulundi ogwasembayo lwe baaswazibwa enkola etwala obuntu bwabwe ng’ekitali kya buwaze.
Ate waliwo omuserikale wa UPDF mu bbaala.
Waliwo ekifaananyi ekiddiŋŋana mu Uganda: omuserikale wa Uganda People’s Defence Forces, ng’ayambadde yunifoomu oba nga tagyambadde, ng’akyusa emmundu ku munnansi owa bulijjo mu kifo eky’okuwummuliramu. Omuserikale asowola emmundu mu bbaala, akuba omuvuzi wa bodaboda oba akuba amasasi mu kibinja ku mukolo omunene. Ebigwawo bino biwandiikibwa, era kino kye kikulu, bisuubirwa ddala. Enkola bw’ewa ekitundu ky’abantu ebyokulwanyisa n’ekiwa obuyinza ku kitundu ekirala, era obuyinza obwo bwe butategekeddwa ku kuweereza wabula ku kufuga, effujjo eriva mu kino si kyewuunyo, y’enkola ng’ekola nga bwe yakolebwa.
Omuserikale ali mu bbaala, akyusiza emmundu ye ku munnansi, ye ffe. Naye yafugibwa amatwale, yamira ensonga y’enkola; nti obuyinza bwolesebwa mu maanyi, nti omubiri gwa Munnayuganda owa bulijjo gwa kukangavvulwa, era akiddiŋŋana. Si ye musenze naye yaweebwa ekikozesebwa ky’omusenze n’agambibwa okukikozesa, era akikozesa. Ffe abaafugibwa nga tukozesa ensonga y’obufuzi bw’amatwale ku bannaffe. Kino si kufaananya; y’ensengeka y’obulamu bwaffe obwa buli lunaku.
Kale, abafuzi b’amatwale be baani?
Ensi ey’amatwale eya Fanon erina, wakati mu nsengeka yaayo, omusenze; omuntu atali nti abeera mu ggwanga bubeezi, wabula eyasengeka eggwanga ku lw’okuwangaala n’okugagawala kwe, eyakuba ensalo z’abayingira n’abagobwa, eyeefuula ow’olubeerera olw’effujjo era akyakuuma obw’olubeerera obwo olw’okutiisatiisa. Omusenze si muntu wa mu lugero, kifo mu nkola ekimanyibwa olw’enkolagana ye n’obuyinza, ettaka, obukuumi n’ebitongole ebigabanya ebyo byonna.
Tetuyinza kugamba nti twafugibwa amatwale nga Fanon bwe yannyonnyola? Si ffe abazaaliranwa, bo ne baba abasenze?
Lowooza ku bujulizi. Mu Uganda leero, ettaka, ekintu ekikulu ennyo eky’okufulumya, ettaka abasinga obungi kwe tuzimba obulamu bwaffe bwonna obw’omu bantu, liggyibwa ku abo abalibeerako nga bayita mu nkola ezigatta obutategeerekeka mu mateeka, enkolagana mu by’obufuzi, n’okutiisatiisa okw’amaanyi okukwekeddwa oba okw’olwatu. Ensonga y’ettaka, Fanon gye yalaga ng’enkulu ddala mu kweggya mu matwale kwonna okw’amazima, tennagonjoolwa mu Uganda. Mu butuufu, efuuse nzibu okusingawo; abali okumpi n’obuyinza bafuna ebyapa ku ttaka ebitundu bye bibadde bibeerako okumala emirembe, ebbaluwa ez’okugobwa zituuka, era emabega waazo, ku nkomerero, poliisi.
E Naguru, okunyigirizibwa kw’enkulaakulana: wooteeri, amaju g’ennyumba z’okupangisa n’ebizimbe by’obusuubuzi ebizze bizimbibwa ku ttaka eryali lirimu abantu, kufuula omubiri gw’omwavu abeera mu kibuga okuba mu bulabe ddala, nga ayinza okugobwa olw’omukono ogussibwa ku kiwandiiko okumpi n’obuyinza.
Bwaise kyeyongera okujjula amazzi buli sizoni. Buli sizoni, wabaawo ebiteeso, obukiiko n’ensimbi eziteekebwawo. Buli sizoni, amazzi galinnya, abantu bagasomoka, era obukiiko bufulumya alipoota endala. Kino si butamanya, obutamanya bujja bujja; kino kya nkola. Abantu b’e Bwaise tebalina buzito mu byobufuzi okukaka gavumenti okugonjoola ekizibu kyabwe kubanga enkola y’ebyobufuzi yasengekebwa okubaggyako; obululu bwabwe, emirimu gyabwe, emisolo gyabwe, okusirika kwabwe, so si okubaweereza. Gye bali, bali kufugibwa. Tebafugibwa mu ngeri ya demokulasiya yonna wabula baddukanyizibwa ekitongole ekisinga okufaayo ku kwezaala kwakyo kyokka.
Bano be bafuzi b’amatwale: si basajja bazungu abalina ennyindo empanvu wabula ekiti ky’abantu abaasengeka gavumenti okukuuma ebifo byabwe, abakozesa ebitongole bya gavumenti eby’okukaka ku muntu yenna atiisa ebifo ebyo, abali mu Uganda ey’enjawulo ku eyo abasinga obungi gye tubeeramu, aboogera olulimi lw’enkulaakulana y’eggwanga nga bwe bakola ensonga y’okwekuŋŋaanyiza obugagga. Bafaanana nga ffe, basinzira mu makanisa gaffe, baziikibwa mu ttaka lyaffe, naye abantu abalala babatwala ddala ng’abasenze bwe baatwala abazaaliranwa: ng’ekizibu eky’okufuga, ng’obugagga obw’okusimibwamu, oba ng’akabi ak’okuziyizibwa nga tekannatuuka.
Fanon atugamba nti omusenze akuumira omuzaaliranwa mu kifo ekitali kya mubiri kyokka. Kiyumba eky’omu birowoozo, ebisoboka n’ebitasoboka omuzaaliranwa by’amira, ebimufuga okusinga okukaka kwonna okw’olwatu. Munnayuganda omuvubuka atasaba mulimu gwa gavumenti kubanga amanyi nti gwamala dda okusalibwawo, omusasi w’amawulire eyeekomako si lwa kuba nti waliwo eyamukubira essimu, wabula kubanga amanyi essimu eyo bw’ekoma, munnabyabufuzi ow’oludda oluvuganya abala buli ku makya eddembe ly’ayinza okukozesa nga okubala kw’okuwoolera eggwanga tekunnafuula lunaku olwo okuba olw’akabi. Tetukikkirizza ng’ekituufu naye tukiwulira ng’ekiriwo ddala, ekyo, mu bulamu obwa buli lunaku, kye kimu.
Wano we wava ekibuuzo ekizibu okusingawo eky’enjatika z’ebyobufuzi mu Uganda. Uganda tebangako kugabanyizibwamu bulungi ng’ebiti by’abantu; Uganda eyeetongola kye yasikira n’ekiddiŋŋana tekyali njawukana za biti ezeesigamye ku bugagga zokka, wabula n’enjawukana z’obuntu ezisimbye amakanda; Obukiikakkono ku Bukiikaddyo, Buganda ku bitundu ebirala, Abakatoliki ku Bapolotesitanti ku Basiraamu. Omufuzi w’amatwale waffe eyasooka teyabba ttaka bubbi n’anyunyunza emirimu, yazimba n’ebibinja Abannayuganda mwe bandyetegeeredde era mwe bandirwaniddeko bokka na bokka. Eggwanga, eddiini, ekitundu; bino byafuulibwa ebisinga obukulu mu kwetegeera mu byobufuzi kubanga okumanya ekiti, okw’engeri eyandisobozesezza omulimi Munyankore n’omuvuzi wa takisi Muganda okulaba embeera gye bagabana, kye kintu obuyinza bw’amatwale n’obw’oluvannyuma lw’amatwale bwe bwasinga okwetaaga okuziyiza.
Okulemererwa okuzimba okumanya kw’embeera z’abantu n’ebyobufuzi kwe tulaba mu bufuzi bwa Museveni, kale, si kulemererwa kwe yekka, kwe kweyongerayo kw’omulimu gw’amatwale ogwasinga okutuukiriza okulaba nti Abannayuganda bavuganya ku buyinza nga bagoberera ennyiriri ezitayinza kuleeta nkyukakyuka mu nsengeka. Miria Matembe, naye Munyankore, okuva mu kitundu kya Museveni yennyini, bw’avunaanibwa omusango gw’okwawula mu bantu olw’okwogera ku Banyankore banne ng’anenya gavumenti, oba olaba ensonga eno ng’ekola. Ebibinja by’obuntu ebyandibadde bisattululwa okununulibwa okw’amazima, mu kifo ky’ekyo bifuulibwa ebyokulwanyisa abali mu buyinza ku muntu yenna abatiisa, ne bwaba wa kibinja ki. Kino kyeyongera; Ssemateeka wa 1995, ekiwandiiko kyennyini kye tusinziirako, tekyavvuunulwa mu nnimi za Uganda nga etteeka bwe lyetaagisa. Abannayuganda abasinga obungi be kyawandiikirwa tebaasobola kusoma kye baaweebwa. Mu kifo ky’ekyo, obuyinza bwe bubogerera, era abantu bafugibwa mu kifo ky’okutegeezebwa.
Waliwo obukambwe obw’enjawulo mu kuddamu okusoma ekiwandiiko eky’enkyukakyuka ekyawandiikibwa omusajja eyafuuka ekyo kye yanyooma edda. Obukambwe tebuli mu kusoma, wabula mu kuba nti ekiwandiiko, wadde kirimu okwewola n’obutaba na birowoozo bipya bingi, kyali kirungi okusinziira ku mbeera yaakyo. Museveni omuvubuka ow’e Dar es Salaam, omuyizi eyagenda mu bitundu bya Mozambique ebyali binunuddwa mu 1968, eyafukamira mu maaso g’ebyokuyiga eby’eyali omuweereza w’awaka eyafuuka omuduumizi w’amagye, eyawandiika n’omuliro ogw’amazima ku kwerongoosa okuva mu birowoozo by’amatwale nga kuyita mu lutalo lw’enkyukakyuka; omuvubuka oyo yalwana n’obuvumu okutegeera Fanon. Yabeera mu nsonga era n’akozesa ebibinja bya Fanon n’obwegendereza bw’omuntu atali nti yasoma kitabo bubeezi, wabula eyawulira ekizibu kye kyannyonnyola mu lususu lwe.
Kino kye kifuula okwennyonnyola kuno okwetaagisa. Tetuyinza, n’omutima omulungi, kutwala kiwandiiko kya 1971 ng’ekintu ekisanyusa ebirowoozo bubeezi, ekiwandiiko ky’ebyafaayo ekitono ekyawandiikibwa omuyizi. Kyawandiikibwa ng’enteekateeka; kyalangirira okweggya mu matwale kye kwetaaga, kyalaga embeera z’okununulibwa okw’amazima era kyatuuma ddala emitego egyandimize enkyukakyuka yonna abakulembeze baayo bwe batandibadde na ndowooza ntuufu, nga tebasimbye mirandira mu bantu era nga tebeetegefu kwetta ng’ekiti (class suicide). Kyapima ebibiina ebirala eby’okununula ku bipimo bino ne kizuula nti bibulako, abakulembeze baabyo ab’ekiti ekya wakati bwe baalondawo obuweerero mu kifo ky’enkyukakyuka.
Ekibuuzo emyaka egisoba mu ataano egy’obulamu bwa Museveni mu byobufuzi kye bibuuza ekiwandiiko ekyo si kibuuzo kiva bweru; kye kibuuzo ky’ekiwandiiko kyennyini, nga kizziddwa ku oyo eyakiwandiika.
Kiki ekibaawo, Fanon bw’abuuza mu buli ssuula ya The Wretched of the Earth, abakulembeze aboogera olulimi lw’okununula bwe bafuuka abakuumi abapya ab’ensengeka y’emu gye baagamba nti bagenda kumaamula? Kiki ekituuka ku nkyukakyuka abakulembeze baayo ab’omu maaso, nga bamaze okwetta ng’ekiti nga bayizi era nga bakaada mu nsiko, bwe bazuukira ng’ekiti ekifuga mu kibuga ekikulu? Kitegeeza ki omusajja eyajuliza obukakkamu bwa Mao obw’obutatwala mpiso wadde wuzi okuva ku bantu bw’afuuka omusajja ab’omu maka ge abafuga ettaka, amagye n’olunyiriri lw’obusika?
Fanon kino yali yakiddamu. Museveni yali yamanya dda eky’okuddamu; yakiwandiika.
Fanon tasanyukira ffujjo ku lwalyo lyokka. Kino kirina okwogerwa mu bwerufu, kubanga okusoma obubi Fanon ku ffujjo kye kimu ku bikyamya ebisinga okweyongera mu kwogera ku byobufuzi. Fanon tawandiika kitabo kya kuyigiriza bukambwe, awandiika ennyinnyonnyola y’okununulibwa, ennyinnyonnyola y’ebibaawo, ku buli ddaala ly’obulamu bw’omuntu, abantu abaagambibwa nti si bantu bajjuvu bwe bazuula, nga bayita mu kukolera wamu okutegekeddwa, nti bantu ddala.
Ekiwandiiko kya 1971 kitandika n’okulwanirira endowooza ya Fanon ku ffujjo ly’enkyukakyuka, era, nga kitwaliddwa ku lwakyo, kusoma kulungi era okw’amazima. Museveni ategeera nti Fanon tasanyukira ffujjo ku lwalyo lyokka. Akwata omulimu gwalyo ogw’enkyukakyuka; si gwa magye gwokka wabula ogw’ebirowoozo n’embeera z’abantu, nga lisaanuusa okwewulira nga wa wansi okw’amatwale, nga lizzaayo obuntu bw’omuzaaliranwa eyakolebwa ng’atali muntu mujjuvu, era nga lizimba, nga liyita mu kikolwa ky’okuziyiza n’emmundu, omuntu ow’engeri empya, omuntu omuggya.
Museveni awandiika mu katundu ak’ekkumi n’ettaano nti effujjo si kye kikozesebwa kyokka ekikola obulungi okumaamula ddala obufuzi bw’amatwale, wabula era ddagala eriwalula, eritukuza, ekireeta abantu abaggya. Mu lutalo olw’effujjo, ebizibu byonna eby’ebirowoozo ebiva mu mbeera y’amatwale bisaanuuka, bibula ng’omukka. Kino akiwandiika n’essanyu ly’omusajja eyakiraba nga kibaawo; eyali omuweereza w’awaka ng’afuuka omuduumizi, ng’ayigiriza abayizi ba yunivasite ebyokulwana mu nsiko, ow’enkomerero ng’afuuka ow’olubereberye.
Effujjo, mu kwekenneenya kwa Fanon, likola emirimu egiwerako omulundi gumu. Ku ddaala ly’omubiri, lisattulula ensengeka y’amatwale; ligoba omusenze, limenya ebitongole by’obufuzi, liwamba ettaka n’ebifulumya ebintu. Naye Fanon asinga kufaayo ku kye likola ku ddaala ly’ebirowoozo. Omuzaaliranwa eyafugibwa yetikka munda mu ye okumanya okw’emirundi ebiri okusengekeddwa ku kwewulira nga wa wansi; atandika okwerabira mu maaso g’omufuzi w’amatwale. Yeeyisa mu bukkakkamu, mu kwewombeeka, mu muzannyo omuwanvu ogw’okwewaayo enkola y’amatwale gw’eyetaaga.
Effujjo ly’enkyukakyuka kino likimenya. Fanon alinnyonnyola ng’amaanyi agatukuza; okwerongoosa mu makulu gaakwo ag’edda ag’obujjanjabi. Omuntu eyafugibwa bw’akwata ekyokulwanyisa n’akyolekeza ensengeka eyamuggyako obuntu, waliwo ekikyuka ekitayinza kukyusibwa mu ngeri ndala yonna. Okwewulira nga wa wansi kusaanuuka, ekiyumba ky’ebirowoozo kimenyeka ne kiggulwa, era omuntu avaayo mu kuziyiza n’emmundu okw’awamu aba muntu muggya. Omuntu ono omuggya tamanyibwa olw’ebibinja by’omufuzi w’amatwale wabula yabivaamu ng’ayita mu kikolwa ky’okugaana effujjo kye liraga ku musingi gwalyo.
Ate era, Fanon agamba nti effujjo ly’enkyukakyuka linunula abaafugibwa okuva mu nnyonta y’effujjo okunyigirizibwa kw’amatwale gye kwaleeta. Ekibinja ekikuba abantu, okulwanagana mu bbaala, ow’oluganda eyeefuulira ow’oluganda, obusungu obwo bwonna obwakyusibwa bufuna, mu lutalo lw’enkyukakyuka, ekigendererwa ekituufu. Ekivaamu kiri nti oluvannyuma lw’effujjo ly’enkyukakyuka ery’amazima, eggwanga teribaamu ffujjo lisingako, wabula litono. Okutukuzibwa kuba kuwedde, omukutu guba guguddwawo era abantu bavaayo nga batukuziddwa.
Effujjo ly’enkyukakyuka era bwe bulumi bw’okuzaala ensi empya. Okuyita mu lyo ow’enkomerero afuuka ow’olubereberye, si mu ngeri entono ey’okukyusa abantu abali waggulu, wabula mu ngeri ey’ensengeka y’ensi eddamu okusengekebwa okuva wansi. Ensi omu bibinja by’omusenze n’omuzaaliranwa mwe biggibwawo si mu byobufuzi byokka wabula ne mu birowoozo. Ensi omuntu omuggya mw’azimbira ebitongole ebipya ddala okuva mu bikozesebwa eby’okununulibwa okw’amazima.
Kino Museveni kye yalangirira nti yali akikoze. Yakozesa ebigambo byennyini: kye yatuukiriza tekyali kukyusa bakuumi bukyusa wabula enkyukakyuka ey’omusingi. Luno lulimi lwa Fanon era Museveni bwe yali ng’akyogera mu mazima, kale kyajjira wamu na byonna Fanon bye yakigattako; abantu abakyuse, okwewulira nga wa wansi okuggiddwawo, ekitiibwa ekizziddwawo, ennyonta y’effujjo ng’emalibwa mu kikolwa ky’okununula so si okuddamu okukozesebwa mu ngeri empya ez’okufuga.
Kale tulina okubuuza, kiki ekyagenda obubi?
Mu ssuula ya Pitfalls of National Consciousness, Fanon akola enjawulo entuufu ennyo ekiwandiiko kya Museveni gye kitamaliriza, olw’okukyagala. Obwagazi bw’eggwanga, Fanon bw’alabula, si nzikiriza ya byabufuzi era si nteekateeka. Bwe tuba twagala ddala okukuuma amawanga gaffe okudda emabega, okusannyalala oba okugwa, tulina okuva amangu ku kumanya kw’eggwanga okudda ku kumanya kw’embeera z’abantu n’ebyobufuzi. Eggwanga liyinza okubaawo mu nteekateeka yokka eyakolebwa abakulembeze b’enkyukakyuka era abantu ne bagyetwalira n’essanyu era n’okutegeera. Ekisinga obukulu, obwagazi bw’eggwanga bwe butannyonnyolwa, ne butagaggawazibwa ne butazitowa, bwe butafuuka mangu okumanya kw’embeera z’abantu n’ebyobufuzi, okufaayo ku buntu, bukoma mu kkubo eritalina wa kuyita.
Museveni ekitundu kino takijuliza wonna. Akoma ku kitundu kya Fanon ekiwolereza emmundu. Asirika ku kitundu ekisaba emmundu eterekebwe era mu kifo kyayo muteekebwe enteekateeka ey’enkyukakyuka ya demokulasiya ey’amazima. Kino kye kikontana ekisooka era ekisinga obukulu; effujjo ly’enkyukakyuka eritakulukutira mangu mu bufuzi bwa demokulasiya obw’abantu, terirongoosa muzaaliranwa okuva mu bizibu by’ebirowoozo eby’amatwale. Mu kifo ky’ekyo, likyusa ekizibu ekyo ekifo ne likitwala waggulu mu mikono gy’omukulembeze omuggya, gye kiddamu ne kizimbibwa ng’ensi y’emu eya Manichaean Fanon gye yannyonnyola, kati ng’ensalo tezikyali wakati w’omusenze n’omuzaaliranwa wabula wakati w’abakungu b’enkyukakyuka n’abantu enkyukakyuka be yalina okuweereza.
Ebiva mu kulemererwa kuno si bya mu birowoozo byokka. Mu Uganda, obutabaawo kumanya kw’embeera z’abantu n’ebyobufuzi, okw’okutendekebwa mu ndowooza okw’amazima okutuuka mu buli kyalo na buli maka, kyategeeza nti ebibinja abantu bye baakozesa okutegeera obulamu bwabwe mu byobufuzi byasigala bya matwale: eggwanga, eddiini, ekitundu, so si ekiti oba ebyagala by’ensengeka. Munnayuganda eyandibadde abuuza ani ddala nannyini ttaka, mu kifo ky’ekyo yabuuza oba omusajja alitwala Munyankore oba Muganda. Okuvuganya kwasigala kusengekeddwa ku bibinja by’obuntu so si ku kifo mu bantu, era kino si kya butanwa, kye kiva mu bukulembeze obwakozesa obwagazi bw’eggwanga okukuŋŋaanya abantu ate ne bugaana okubuzitowa okubufuula okumanya kw’embeera z’abantu okwandizzeemu ne kwefuulira obukulembeze bwennyini.
Okuddamu oba enkyukakyuka yabaawo kulabika mu ngeri Uganda gy’efaananamu emyaka amakumi ana oluvannyuma. Okununulibwa kw’ebirowoozo Fanon kw’annyonnyola tekwetaaga kulangirirwa, tekwetaaga kuyitibwa mu buli kwogera, kukubibwa ku bipande oba okuteekebwa mu nteekateeka y’okusomesa “obwagazi bw’eggwanga”. Enkyukakyuka teyetaaga kwenyumirizibwamu mu buli kwogera, yeeyogerera yokka ng’eyogerera waggulu ku nnyumba. Okusimba amakanda mu ndowooza kulabibwa mu bikolwa bya gavumenti n’empisa z’ebitongole byayo.
UPDF ya Museveni, omusika wa NRA eyalwana Olutalo lw’omu Nsiko, bw’esindikibwa si kulwanyisa bafuzi ba matwale wabula kulwanyisa Abannayuganda e Kasese, mu bukiikakkono, e Bugisu, mu kitundu kya Rwenzori, okulwanyisa abawagizi ba Bobi Wine, okulwanyisa emiddaala gya Besigye, effujjo eritukuza ery’okununula liba lifuuse effujjo eryonoona ery’okuwamba. Amagye g’omusenze tegaazikirizibwa, gaasiigibwa langi empya. Omuduumizi waago kati ayogera Runyankore mu kifo ky’Olungereza, alina ekirowoozo ky’omulunzi mu kifo ky’ekiwandiiko ky’amatwale, naye amasasi gakola omulimu gwe gumu: okuggya Munnayuganda obuntu, okukomera omuzaaliranwa mu kifo kye mu mubiri. Ekyo Fanon kye yagamba nti effujjo ly’amatwale lye likola.
Fanon, mu buwandiisi bwe, afaayo nnyo ku mulimi. Omulimi, mu kwekenneenya kwe, ye mubaka ow’obutonde ow’effujjo ly’enkyukakyuka; si lwa kuba nti mulungi okusinga omuyivu ow’omu kibuga, wabula kubanga omulimi talina ky’afiirwa. Omuyivu ow’omu kibuga ow’ekiti ekya wakati alina omusaala, omulimu, akafo akatono mu nkola; kimala okufuula okukkiriziganya okusikiriza. Omulimi alina ettaka lyokka erimuggyibwako n’omubiri ogusesebwa mu kuweereza. Omulimi alina, mu ngeri esinga obwerufu, byonna eby’okufuna era tewali ky’afiirwa. Eno y’ensonga lwaki Fanon ateeka omulimi wakati mu lutalo lw’okununula olw’amazima.
Museveni kino yakitegeera; NRA ye yaggya abalwanyi mu balimi b’omu bugwanjuba n’amasekkati ga Uganda. Abalwanyi abaasitula olutalo lw’omu nsiko tebaali bayivu wadde abakugu, baali bantu obulamu bwabwe obwa buli lunaku obwali bumaze okufuula ensonga y’okwewaayo mu nkyukakyuka okutegeerekeka kubanga ekyandibadde mu kifo kyakyo, obulamu wansi w’entiisa ey’okubiri eya Obote, tebwali bulamu omubiri bwe gwali guyinza kugumira. Baawaayo emmere yaabwe, abaana, omusaayi, entuuyo n’amaziga. Baakkiriza mu nteekateeka; nti ekyali kizimbibwa mu nsiko tekyali kya muntu omu wabula kya bonna.
Bwe tutunuulira emabega, Museveni kye yakola kwe kubafuula basserikale abapangisibwa.
Emyaka amakumi ana oluvannyuma, kizuuliddwa nti yabatunda obulimba n’abuyita enkyukakyuka. Ye n’amagye ge baagoba eyali abanyigiriza ne bafuuka ye. Omulimi eyasitula enkyukakyuka teyanunulibwa nayo. Olutalo lw’omu nsiko terwazaala muntu muggya Fanon gwe yannyonnyola wabula ekiti ekipya ekifuga, ekyafaanana okuva ku ludda olumu ng’okununulibwa ate okuva ku ludda olulala lwonna ng’ensengeka enkadde nga waggulu waliwo amaaso amalala.
Eno y’enkyukakyuka y’abapangisibwa: enkyukakyuka ekuŋŋaanya amaanyi ag’amazima ag’enkyukakyuka ag’abasinga okunyigirizibwa ku lw’ebyagala by’abakulembeze abaali tebalina kigendererwa kya kuta buyinza nga bamaze okubuwamba. Naye omuntu tayinza kuyita kintu enkyukakyuka ate n’amala emyaka amakumi ana ng’alwanyisa eddako. Abakulembeze ab’omu maaso, Fanon bwe yawandiika, babaawo okwefuula abateetaagisa; obukulembeze obw’enkyukakyuka obw’amazima bukolera ku mbeera abantu mwe batakyabwetaaga. Museveni kye yazimba bwe bukulembeze obwefuula obwetaagisa ennyo nga busattulula mu nteekateeka ebitongole byonna mwe bwandisobodde okukyusibwamu.
Ekyadda mu kifo ky’okutendekebwa mu ndowooza okw’amazima kwe kuddukanya okwesigama kwa Uganda ku nsimbi z’abagwira n’ebitongole by’ensi yonna. Enteekateeka z’okutereeza ebyenfuna ez’ekiseera ekyasembayo eky’emyaka gya 1980 n’emyaka gya 1990, ezakkirizibwa wansi w’okunyigirizibwa IMF ne Bbanka y’Ensi Yonna, zaasattulula obusobozi bwa gavumenti bwennyini enteekateeka yonna ey’amazima ey’okukyusa embeera z’abantu bwe yandyetaaze. Obukwakkulizo obwagattibwako obuyambi obwo; okutunda ebintu bya gavumenti, okuggyawo amateeka agafuga obusuubuzi, gavumenti okuva ku kugaba obuweereza, tebwategekebwa Bannayuganda wadde ku lwabwe. Bwaweereza ensonga y’ensimbi z’ensi yonna era Museveni n’abukkiriza, n’abuyita okukozesa amagezi, n’akozesa obutebenkevu bw’ebyenfuna bwe bwaleeta ng’obujulizi bw’obufuzi obulungi. Omulimi eyali talina ky’afiirwa yawaayo buli kimu eri enkyukakyuka. Enkyukakyuka nayo n’ekwasa IMF obukwakkulizo bw’obulamu bwe obw’ebyenfuna. Kino kye bakola bakatala b’abagwira: baddukanya enkolagana wakati w’ensimbi z’ebweru n’abantu b’omunda, nga baggya ku bano okumatiza bali, era enteekateeka eyo ne bagiyita enkulaakulana.
Kiyinzika omusajja eyawandiika okwekenneenya kuno edda obutakulaba mu bufuzi bwe ye? Eky’okuddamu Fanon ky’awa tekirina kisa: ekiti ky’abagagga eky’eggwanga, nga tekirina kubuusabuusa era n’amalala mangi, kisanyukira omulimu gw’okuba omubaka mu nkolagana yaakyo n’ekiti ky’abagagga eky’Obugwanjuba. Tekisobola kwerabira mu kifaananyi kya Fanon kubanga okwetegeera kwandyetaaze ddala okumanya kw’ebyobufuzi okw’engeri obufuzi bw’abagagga bwe busaanyaawo mu nteekateeka.
Yasoma Fanon ku ffujjo n’alikozesa. Teyasoma, oba yasalawo obutagoberera, Fanon ku kumanya kw’embeera z’abantu, ku kusimba amakanda mu ndowooza, ku kwetaagisa ddala kw’enkyukakyuka okuzitowa n’efuuka enkyukakyuka ya demokulasiya ey’amazima. Oba oboolyawo yakisoma n’asalawo nti kyali kya bantu balala, nti ye yali wa njawulo, nti okusigala kwe kwe kusigala kw’enkyukakyuka.
Buno bwe bulimba obusinga obukadde mu byafaayo by’obuyinza.
Waliwo oludda lw’ekizibu kino ne Fanon lw’atannyonnyola mu bujjuvu, wadde alulaga. Ensi ey’amatwale eya Fanon etwala nti omufuzi w’amatwale amanyika mangu olw’langi ye, ava bweru, era alabika lwatu ng’omulabe. Engeri y’okununulibwa kw’ebirowoozo Fanon gy’annyonnyola yeesigamye, mu kitundu, ku kulabika kuno. Omuzaaliranwa ku nkomerero asobola okulaba nti olugero lw’obutawangulika lwa bulimba omuserikale Omupotugo eyasooka okufa bw’alagibwa abalimi.
Kiki ekibaawo omufuzi w’amatwale bw’aba Omufirika? Kiki ekibaawo bw’ayambala engoye zo, n’ayogera ennimi zo, n’agabana naawe ssemazinga, n’alwanyisa abafuzi b’amatwale abaasooka, era obufuzi bwe n’abuyita okununulibwa okuva ku byali biriwo? Kiki ekibaawo omufuzi wo w’amatwale bw’aba muzira wo?
Kino si kya kulowooza bulowooza. Y’embeera ddala ey’ebyobufuzi n’ebirowoozo Museveni, ng’omufuzi, gye yateeka ku Bannayuganda, naddala ku bavubuka abasoba ebitundu nsanvu ku kikumi eby’abantu. Yeeraga, era okumala omulembe gumu yakkirizibwa mu mazima, ng’omusajja eyakomya entiisa ya Amin n’entiisa ya Obote. Yali, oba yalabika ng’ali, ddala kye Fanon yannyonnyola: omuyivu eyeetta ng’omugagga ne yeegatta n’abantu.
Eno ddala y’ensonga lwaki okulya olukwe kuno kwa buli kantu; Amin yali kisolo, naye yali kisolo ekirabika lwatu. Effujjo lye teryayambala kyambalo kya ndowooza ya kununula. Effujjo lya Obote lyali ddene, lyolwatu era lya kibinja. Naye Museveni yajja ayambadde ensengeka y’amagezi. Yajja n’ebijulizi, n’endowooza entuufu, nga ye yennyini bwe yannyonnyola mu katundu ak’ensanvu mu ettaano mu kiwandiiko kya 1971, nti aba Marxist-Leninist, bokka abaagalana n’eggwanga ab’amazima ku nkomerero, balina okutwala obukulembeze oba okubeera n’ekibinja kyabwe ekiyinza okukola essaawa yonna okuwamba obuyinza bwa gavumenti.
Yawamba obuyinza bwa gavumenti mu 1986, emyaka amakumi ana egiyise.
Omufuzi w’amatwale bw’aba muzira wo, engeri y’ebirowoozo Fanon gye yannyonnyola mu muzaaliranwa ow’amatwale, okwewala, okumira okwewulira nga wa wansi, okukyusa obusungu okuva ku mulabe omutuufu okubuzza ku bazaaliranwa banno, tebubula. Biddiŋŋanwa. Biddamu okuzimbibwa okwetooloola omununuzi eyafuuka omufuzi. Munnayuganda awakanya okulonda kwa 2021 agambibwa nti talina kwebaza, nti yeerabira ensiko, nti tategeera kye kyatwala okuzimba eggwanga. Obusungu obwandikulukutidde eri enkola eyabba ebiseera bye eby’omu maaso bukyusibwa ne budda ku ye yennyini, ku butagumiikiriza bw’omulembe gwe obugambibwa, ku bukyayi bw’amawanga n’okwawukana, engeri y’emu ey’okukyusa Fanon gye yannyonnyola ng’omuzaaliranwa ow’amatwale alumba muganda we kubanga tasobola kulumba musenze.
Museveni engeri eno yagitegeera bulungi ekimala okugiwandiikako mu 1971. Agikozesezza mu bugenderevu ng’ekikozesebwa eky’okufuga okumala emyaka amakumi ana.
Fanon atuuma omuntu avunaanyizibwa ku kino. Amuyita omukulembeze eyali ekifaananyi ky’okwagala kw’abantu, oluvannyuma eyeetwalira obwannannyini bw’eggwanga. Annyonnyola omukulembeze ono mu bwegendereza obunnyogovu, omukulembeze ng’obuyinza bwe n’obuzaale bwe byogerwako mu ddoboozi ery’okumanya era ery’okumusiima katono. Omukulembeze aleetera abakozi be ab’okumpi okumutya. Eggwanga lifuuka ensonga eddukanyizibwa ssebo omukulu. Era Fanon abuuza ekibuuzo ekikankanya: Kiki ekirituuka ku ggwanga omukulembeze bw’alifa? Ensengeka yonna ey’ebyobufuzi ey’eggwanga bw’esengekebwa ku kibuuzo ky’okuwangaala kw’omuntu omu, liba lyamala dda okulekera awo okuba eggwanga mu makulu ga Fanon, liba lifuuse ekyobugagga ky’amaka.
Uganda kyobugagga kya maka. Ekibuuzo ky’ekirituuka oluvannyuma lwa Museveni kyamala dda okuddibwamu ensonga y’obusika bw’olulyo emwetoolodde, mutabani we Muhoozi Kainerugaba aduumira amagye era ab’omu maka ge bafuga ebikondo ebikulu eby’eggwanga. Ennyanjula ya Ssemateeka yayogera ku buyinza nga bwa bantu, naye embeera ddala ey’obufuzi bwa Uganda mu 2026 eri nti obuyinza bwa maka, nga bukozesebwa okuyita mu kitongole, amagye, Fanon kye yalabula mu lwatu nti tekirina kufuuka kitongole kyekolera kyokka ekiyinza, emabegako oba oluvannyuma, nga tekirina kye kikola era nga tekirina kigendererwa, okuyingira mu byobufuzi ne kitiisatiisa abali mu buyinza. Mu Uganda, amagye tegaatiisatiisa bali mu buyinza, gaafuuka abali mu buyinza.
Mu katundu ak’ensanvu mu ettaano mu kiwandiiko kya 1969, Museveni omuvubuka awandiika emu ku sentensi ezisinga okulagula, nga tagenderedde, mu biwandiiko by’endowooza z’ebyobufuzi mu Afirika. Agamba nti; aba Marxist-Leninist, bokka abaagalana n’eggwanga ab’amazima ku nkomerero, balina okutwala obukulembeze oba okubeera n’ekibinja kyabwe ekiyinza okukola essaawa yonna okuwamba obuyinza bwa gavumenti ng’obuyinza bw’amatwale bumaze okuwangulwa. Ekiti ekya wakati kiraga obubonero bw’okulya olukwe ne nga obuyinza bw’amatwale tebunnawangulwa kubanga bulijjo kijja kuba kyanguwa nnyo okukkiriza okukkaanya mu byobufuzi okutera okuba okw’omugaso eri omulabe.
Kaakano kino kipime ku ekyo ekibaddewo mu Uganda.
NRM ya Museveni yatandika n’endowooza ey’amazima. Enteekateeka ey’Ensonga Ekkumi (Ten-Point Program) eya 1986 yali kiwandiiko kya maanyi. Ebisuubizo byayo ku demokulasiya, okwetaba kw’abantu, okuggyawo okwawula mu bantu, obwetwaze bw’eggwanga n’okulongoosa embeera z’obulamu bw’Abannayuganda aba bulijjo tebyali bigambo bugambo; okumala akaseera, byali nteekateeka. Emyaka egyasooka egya gavumenti ya NRM gyaleeta okulongooka okw’amazima mu by’obukuumi n’obutebenkevu bw’ebyenfuna, kino tekiwakanyizibwa. Ekibuuzo Fanon ky’abuuza si oba enkyukakyuka yaleeta ebirungi ebimu, wabula oba yaleeta enkyukakyuka mu nsengeka oba yakyusa bukyusa abantu abali waggulu.
Eky’okuddamu kirabika mu kukyusa Ennyingo 105(2) eya Ssemateeka mu 2005, okwaggyawo ekkomo ku bisanja by’omukulembeze w’eggwanga. Kirabika mu kukyusa Ennyingo 102(b) mu 2017, okwaggyawo ekkomo ku myaka eryali liziyiza buli muntu asussa emyaka nsanvu mu etaano okwesimbawo ku bwapulezidenti. Kirabika mu kulonda kwa 2021 omwali mu buyinza mwe yafunira ebibalo ebyakwatagana ddala n’embeera Fanon gye yannyonnyola mu ssuula ya Pitfalls: ekibiina kimu era omuntu wa gavumenti afuna ebitundu kyenda mu mwenda ku kikumi eby’obululu. Kirabika mu nsonga ya Wine; Robert Kyagulanyi, amanyiddwa nga Bobi Wine, omuyimbi okuva mu ggeto, omusajja eyava mu bonoonefu ba Uganda bennyini, ng’asisinkana amaanyi gonna ag’ebitongole by’obukuumi eby’eggwanga ebyasindikibwa okukuuma omusajja eyali awandiise nti ekkubo lyokka erituuka ku kweggya mu matwale okw’amazima liyita mu ffujjo ly’abantu abategekeddwa era abasomesebwa nga lyolekezeddwa ku mufuzi omunyigiriza.
Obukiikakkono bwa Uganda bumanyi kye kitegeeza okubeera mu kitundu ekyaweebwa omuzaaliranwa gavumenti eyogera olulimi lw’obumu bw’eggwanga. Abacholi, Abalango n’Abateso abaawona ekiseera ky’olutalo lw’omu nsiko, abaakuŋŋaanyizibwa mu nkambi z’abaabundabunda mu ggwanga lyabwe ku lw’okubakuuma, abaalaba ettaka lyabwe nga libaggyibwako n’ebitundu byabwe nga byawukana; omunyigiriza waabwe tebaamulaba ng’Omuzungu. Yali muddugavu, yali Mufirika, yalina olugero lw’omulunzi w’ente n’ebyafaayo by’omulwanyi w’omu nsiko era enteekateeka ze n’azituuma Operation North.
Ekizibu ky’ebirowoozo by’abaafugibwa tekisaanuuka bwe kisisinkana obwenyi obuddugavu, kikyuka; kifuuka kizibu okusingako okutuuma erinnya, okwetegekera okukirwanyisa, okukitegeeza ensi yonna kubanga olulimi lw’obumu bw’Abaddugavu n’okumanya kwa Pan-Afrika lufuulibwa ekyokulwanyisa omuntu yennyini addiŋŋana ensengeka y’amatwale. Museveni ayogera mu nkuŋŋaana za African Union ku bwetwaze bwa Afirika, ku kuziyiza obukwakkulizo bw’Obugwanjuba, ku kitiibwa ky’Abafirika okwesalirawo. Mu kiseera kye kimu, munda mu Uganda, obukwakkulizo bw’ateeka ku bantu be businga obukakali kwonna IMF kwe yali esabye: obukwakkulizo bw’okusirika, obw’okwewombeeka, obw’obutayita kubba bululu linnya lyakwo.
Kale tuddamu okubuuza, tetuyinza kugamba nti twafugibwa amatwale nga Fanon bwe yannyonnyola? Si ffe abazaaliranwa ye n’aba omusenze? Obujulizi tebwetaaga kukkiriza mu ndowooza okubusoma; bwetaaga mazima gokka ku ekyo ensengeka ky’ereeta n’abo b’ekuuma.
Bwe kiba nti mu 1971 Museveni yasalawo nti effujjo ly’enkyukakyuka teryali lya kuwolerezebwa kyokka wabula lyali lyetaagisa, kale tulina okwebuuza ekibuuzo kye kimu.
Tubeera mu nkola ey’amatwale; tutuumye omufuzi w’amatwale, twannyonnyodde ensi ya Manichaean gy’akuuma, twalaze nti effujjo eryalina okutununula lyakyusibwa ne liweereza okufuga okupya. Ffe bazaaliranwa, ye musenze. Tetulina nsonga ya kulonda kkubo lye limu Museveni omuvubuka lye yasalawo nti lye kkubo lyokka?
Kino kye kibuuzo ensonga z’ebyogeddwa okutuusa kati bye zitwetaagisa okubuuza. Era tulina okukibuuza mu mazima, awatali kwewala okw’obuweerero okw’okugaana effujjo kwonna oba obusungu obutannakeberebwa.
Naye si kye kibuuzo kyokka. Okunenya kwaffe Museveni tekukoma ku kugamba nti yakozesa effujjo mu ngeri etali ntuufu, kwa musingi okusingawo era kuzibu okusingawo; bwe kiba nti ekyakolebwa mu 1986 tekyali, okusinziira ku nnyinnyonnyola ya Fanon yennyini, effujjo ly’enkyukakyuka, kale ekibuuzo si kya kuba nti tusaanidde okukola Museveni kye yakola kyokka, wabula oba tusobola okukola Museveni kye yagamba nti yakola era ne tukituukiriza ddala.
Eky’okuddamu kya Fanon ku kino, wadde si kyangu, tekyewala. Akkaatiriza nti effujjo erinunula lirina okubeera nga litegekeddwa, nga lisimbye amakanda mu ndowooza era nga likulemberwa obukulembeze obwennyonnyola ddala eri abantu. Akkaatiriza nti awatali musingi guno, effujjo liddiŋŋana ensengeka y’amatwale mu kifo ky’okugisattulula. Akkaatiriza nti kyandyetaaze obukulembeze obwetegefu okweyongera okutegeka abantu oluvannyuma lw’obuwanguzi, so si okubategeka olw’okuwangula kyokka. Ekirina okugoberera kye kibiina ekisimbye ddala amakanda mu balimi mu kifo ky’okubaseeyeeya waggulu; ekitwala okusomesa abantu ebyobufuzi ng’omulimu ogw’olubeerera, so si ng’omubala ogw’ekiseera ky’olutalo ogw’okusangulwa obuyinza bwe bumala okufunibwa. Okusomesa kuno kulina okusooka okutuuka mu byalo, so si mu kibuga ekikulu, kubanga omulimi n’omusajja atalina mulimu, so si bakungu b’omu kibuga abasikira obuweereza bwa gavumenti obw’amatwale, be baali yingini ddala ey’olutalo era be bandisinze okufiirwa singa ensengeka enkadde ekyusa bukyusa mikono. Akkaatiriza era ku kugabanya ddala obuyinza bw’okusalawo, obuyinza buleme okuddamu okwekuŋŋaanyiza ku mukulembeze omu oba ekibinja ekitono ekimwetoolodde, kubanga enkyukakyuka ezzaawo omuntu omu aduumira byonna, mu ndaba ye, eba yatandise dda okuzzaawo ekifo ky’omusenze, ne bwe kiba nti obwenyi obukirimu kati bwa muzaaliranwa. Kino bwe kitabaawo, Fanon agamba mu lwatu, obwetwaze tebuleeta kununulibwa wabula obufuzi obupya: okunyunyunza kwe kumu, amadaala ge gamu, kati nga birwanirirwa mu linnya ly’abantu bennyini mu kifo ky’ery’omufuzi w’amatwale.
Kino twakitandise n’ennyanjula ya Ssemateeka wa Uganda kubanga kye kifo ekisinga obwerufu okutandikirako okwennyonnyola okw’engeri eno. Kyerufu si lwa kye kyogera, wabula lw’ekituli kye kituuma wakati w’ekyo ekyasuubirwa n’ekiriwo ddala.
Abantu ba Uganda baasalawo mu 1995 okuzimba eggwanga eryesigamye ku misingi gya demokulasiya, okuwera okwawula mu bantu era n’okuteekawo gavumenti esimbiddwa ku kwagala kw’abantu. Baasalawo nti okugezaako kwonna okuggya ku bantu obuyinza bwa Ssemateeka kumenya mateeka. Enkyukakyuka za 2005 ne 2017 kino kye zaakola. Zaali za kumenya mateeka mu makulu ddala ennyanjula ge yali egenderera. Zaatuukirizibwa okuyita mu Palamenti, okuyita mu nkola ya Ssemateeka, okuyita mu bikozesebwa byennyini Fanon bye yalabula nti biyinza okuwambibwa obukulembeze bw’abagagga obwabula enkolagana yonna ey’amazima n’abantu be bwali bwegamba okukiikirira.
Fanon kino akyogerako ki? Agamba nti tewali mukulembeze, ne bw’aba wa mugaso ki, ayinza okudda mu kifo ky’okwagala kw’abantu, era gavumenti y’eggwanga, nga tennaba kufaayo ku kitiibwa mu nsi yonna, erina okusooka okuzzaayo ekitiibwa eri bannansi bonna, okujjuza ebirowoozo byabwe, okujjuza amaaso gaabwe n’ebintu eby’obuntu era n’okukulaakulanya ensi ey’obuntu ku lw’abagibeeramu abalina okutegeera era abeefuga. Museveni, okusinziira ku kubalirira kwonna okw’amazima, kino tannakikola. Azimbye eggwanga ekitiibwa mwe kigabibwa okusinziira ku kubeera okumpi n’obuyinza, ebirowoozo bya munnansi mwe bijjuzibwa okutya mu kifo ky’ebisoboka, ensi ey’obuntu mw’ekettebwa mu kifo ky’okukulaakulanyizibwa.
Addamu n’asengeka amatwale.
Fanon akomekkereza The Wretched of the Earth n’okwegayirira: ka tuleme kukoppa Bulaaya, ka tugezeeko okutonda omuntu omujjuvu, Bulaaya gw’etaasobola kuzaala mu buwanguzi. Omuntu omujjuvu, so si omuntu akwata obuyinza olw’okukuŋŋaanya, so si omuntu mutabani we asikira amagye, so si omuntu ekifaananyi kye kiwanikiddwa mu buli wofiisi ya gavumenti kubanga obwenyi bwe bwadda mu kifo kya bbendera ng’akabonero k’eggwanga.
Abonoonefu ba Uganda si bonoonefu lwa bufuzi bwa matwale bwokka, bonoonefu kubanga omusajja eyali asoma Fanon obulungi yasalawo, awamu wakati w’ensiko n’akasozi Nakasero, nti ye yali wa njawulo okwekenneenya kwa Fanon kwe kwali kutannabalirira, nti ye yali endowooza entuufu eyafuuka omubiri, nti okusigala kwe kwe kusigala kw’enkyukakyuka.
Buno bwe bulimba obusinga obukadde mu byafaayo by’obuyinza. Era, nga Museveni yennyini bwe yategeera mu 1971, bwe bujulizi obusembayo nti enkyukakyuka ewambiddwa.
Ekigambo ekyo yakiwandiika. Yali amanyi kye kitegeeza. Ye yennyini yagiwamba.
Ffe abantu
Ebiwandiiko ebikulu ebyakozesebwa
- Frantz Fanon, The Wretched of the Earth (1961; Philcox translation, Grove Press, 2004)
- Yoweri T. Museveni, ‘Fanon’s Theory on Violence: Its Verification in Liberated Mozambique’ (1971), in Nathan M. Shamuyarira, ed., Essays on the Liberation of Southern Africa (Tanzania Publishing House)
- Constitution of the Republic of Uganda (1995), Preamble and Article 3
- Frantz Fanon, Black Skin, White Masks (1952)